Po dłuższej przerwie wracamy do obalania mitów funkcjonujących w powszechnym obiegu, również (niestety) wśród dyrektorów jednostek oświatowych.
Dzisiaj podejmujemy kwestię poziomu wykształcenia wymaganego do zatrudnienia nauczyciela.
Podstawowym aktem prawnym określającym wymagania, jakie musi spełniać kandydat na stanowisko nauczyciela, jest obecnie rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (Dz.U. poz. 2102, z 2025 r. poz. 1111) – dalej „rozporządzenie”.
Z oceną kwalifikacji nauczycieli zasadniczo związane są dwie podstawowe kwestie: forma kształcenia i czas odbywania określonej formy kształcenia (w tym przypadku odnosi się to głównie do studiów; należy w tym miejscu zaznaczyć, że przez „studia” rozumie się studia pierwszego lub drugiego stopnia bądź jednolite studia magisterskie; pojęcie to nie obejmuje studiów podyplomowych).
Zagadnienie formy będzie przewijało się w tych rozważaniach, natomiast z czasem kształcenia związane są dwa pojęcia, zdefiniowane w § 2 rozporządzenia:
– nowy standard kształcenia – pkt 2,
– przepisy obowiązujące przed dniem 3 sierpnia 2019 r. – pkt 3.
W przypadku „nowego standardu kształcenia” pojęcie to odnosi się do studiów prowadzonych w oparciu o przepisy rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 lipca 2019 r. w sprawie standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela (Dz.U. z 2021 r. poz. 890 z późn. zm.).
Z kolei pojęcie przepisów obowiązujących przed dniem 3 sierpnia 2019 r. należy wiązać ze studiami prowadzonymi zgodnie ze standardami kształcenia nauczycieli zawartymi w rozporządzeniach:
– z dnia 17 stycznia 2012 r. (Dz.U. poz. 131),
– z dnia 7 września 2004 r. (Dz.U. poz. 2110),
– z dnia 23 września 2003 r. (Dz.U. poz. 1655)
oraz studiami rozpoczętymi przed wejściem w życie rozporządzenia z 2003 r., na których była realizowana specjalizacja nauczycielska (której podstawowym elementem jest przygotowanie pedagogiczne).
Zatem podejmując się oceny kwalifikacji przyszłego nauczyciela, w oparciu o dyplom ukończonych przez tę osobę studiów, musimy w pierwszej kolejności ustalić kiedy kandydat studia rozpoczął (w świetle zapisów zawartych w rozporządzeniu to ta data ma pierwszorzędne znaczenie).
Chciałbym w tym miejscu podkreślić, że z faktu, iż zgodnie ze standardami z 2019 r. kształcenie na studiach w niektórych specjalnościach nauczycielskich odbywa się wyłącznie w formie studiów jednolitych magisterskich nie oznacza, że trzeba posiadać tytuł magistra w tej specjalności, aby zostać zatrudnionym na stanowisku nauczyciela.
Szczególnie kwestia ta odnosi się do nauczycieli przedszkoli i klas I-III szkół podstawowych oraz prowadzących zajęcia dla uczniów niepełnosprawnych (pedagogika specjalna). Obie te specjalności przed 2019 r. były realizowane również w formie studiów pierwszego stopnia i – na mocy stosownych przepisów rozporządzenia – osoby, które takie studia ukończyły posiadają odpowiednie kwalifikacje (w treści rozporządzenia wiąże się to z uregulowaniami mówiącymi o ukończeniu studiów prowadzonych zgodnie z przepisami obowiązującymi przed dniem 3 sierpnia 2019 r.).
Abstrahując od powyższych rozważań dotyczących uzyskania kwalifikacji z tytułu ukończonych studiów, chcę zwrócić uwagę na fakt, że odpowiednie kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela posiadają również osoby, które studiów nie ukończyły w ogóle lub ukończyły je w zupełnie innej specjalności niż nauczycielska.
W pierwszej kolejności należy wymienić tu nauczycieli praktycznej nauki zawodu, których kwalifikacje określa § 6 rozporządzenia.
W przypadku przedmiotów nauczanych w szkołach podstawowych kwalifikacje posiadają również osoby, które ukończyły zakład kształcenia nauczycieli (§ 2 pkt 14 rozporządzenia określa, które jednostki oświatowe były zakładami kształcenia nauczycieli) w zakresie nauczanego przedmiotu.
Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku nauczania języków obcych. Ukończenie zakładu kształcenia nauczycieli (nauczycielskiego kolegium języków obcych) uprawnia jego absolwenta nie tylko do nauczania w przedszkolach i szkołach podstawowych, ale także w szkołach ponadpodstawowych.
W wyżej przytoczonych okolicznościach nie ma zatem w ogóle konieczności legitymowania się dyplomem ukończenia studiów.
Na koniec chcę również przywołać, § 37 rozporządzenia, który stanowi, że nauczyciele zatrudnieni w dniu wejścia w życie rozporządzenia i posiadający kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela na podstawie przepisów dotychczasowych zachowują nabyte kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela.
Należy zauważyć, że taka konstrukcja przepisu oznacza, że kwalifikacje na mocy wcześniej obowiązujących przepisów zachowują osoby, które:
1) były zatrudnione (pojęcie to obejmuje również nauczycieli, którzy byli nieobecni w pracy) w dniach 2 i 3 października 2023 r.,
2) w dniu 2 października 2023 r. posiadały kwalifikacje wynikające z przepisów rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 sierpnia 2017 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (Dz.U. z 2020 r. poz. 1289 z późn. zm.).
Należy dodać, że zachowanie kwalifikacji obejmuje zarówno przedmioty, których nauczyciel nauczał w dniu 2 października 2023 r., jak i tych których nie nauczał, jednak (formalnie) posiadał do ich nauczania wymagane kwalifikacje.
Natomiast niespełnienie, któregokolwiek z wymienionych wyżej warunków oznacza niezachowanie kwalifikacji.
W tym miejscu chcę zwrócić uwagę na bardzo istotną kwestię kwalifikacji nauczycieli współorganizujących kształcenie uczniów niepełnosprawnych.
Rozporządzenie z dnia 1 sierpnia 2017 r. nie regulowało kwalifikacji tej grupy nauczycieli (ich kwalifikacje były oceniane w oparciu o stanowisko Ministerstwa Edukacji Narodowej wywiedzione z przepisów regulujących organizację kształcenia uczniów niepełnosprawnych w szkołach, które nie mieści się w pojęciu przepisów dotychczasowych zawartym w treści § 37 rozporządzenia), dlatego też nie istnieje w tym przypadku możliwość zachowania kwalifikacji i nauczyciele ci muszą spełniać wymagania określone w § 35 rozporządzenia.
We wszystkich przypadkach, gdy nauczyciele nie zachowali kwalifikacji i nie posiadają ich na gruncie przepisów aktualnie obowiązującego rozporządzenia, oceny i – ewentualnie – potwierdzenia spełnienia wymagań kwalifikacyjnych może dokonać wyłącznie Ministerstwo Edukacji Narodowej (sekretariat.dko@men.gov.pl). Dyrektorzy oraz kuratorzy oświaty nie są uprawnieni do interpretowania przepisów tego rozporządzenia. Organy te nie są również uprawnione do dokonywania oceny kwalifikacji, w przypadkach dotyczących osób, które ukończyły studia, które nie były prowadzone zgodnie ze standardami kształcenia nauczycieli.
